نشانه‌های اختلال زبانی در کودکان؛ موضوع اصلی این مطلب است و در ادامه نکات آن را بررسی می‌کنیم.
زبان، ابزار اصلی ارتباط و یادگیری است که کودک از نخستین ماه‌های زندگی با شنیدن صداها و تقلید حرکات، مسیر رشد زبانی را آغاز می‌کند. برخی کودکان این مسیر را سریع‌تر و برخی کندتر طی می‌کنند، اما در مواردی الگوی رشد زبان به گونه‌ای است که باید نشانه‌های اختلال زبانی را جدی گرفت. تشخیص به موقع این نشانه‌ها می‌تواند از مشکلات تحصیلی، اجتماعی و هیجانی در آینده پیشگیری کند.
نشانه‌های اختلال زبانی در کودکان؛: اختلال زبانی چیست و تفاوت آن با تأخیر گفتار
اختلال زبانی به دشواری پایدار در کسب، درک یا استفاده از زبان اشاره دارد که می‌تواند در زبان دریافتی، بیانی یا هر دو باشد. در اختلال زبانی دریافتی، کودک در فهم کلمات و جملات مشکل دارد و در اختلال بیانی، کودک معنای کلمات را می‌فهمد اما در بیان آن‌ها دچار مشکل است. تفاوت مهمی بین اختلال زبانی و تأخیر گفتار وجود دارد؛ تأخیر گفتار معمولاً به تأخیر در تولید صداها و کلمات اشاره دارد و ممکن است با گذشت زمان بهبود یابد، اما اختلال زبانی پایدارتر است و بر توانایی فهم و استفاده از زبان تأثیر می‌گذارد.
اهمیت شناخت زودهنگام نشانه‌ها
سال‌های پیش از دبستان دوره طلایی رشد زبان و مغز است. هرچه اختلال زبانی زودتر شناسایی شود، مداخله مؤثرتر خواهد بود. کودکی که در درک دستورالعمل‌ها مشکل دارد، ممکن است در مدرسه دچار مشکلات شود و کودکانی که در بیان واژه‌ها مشکل دارند، ممکن است اعتماد به نفس خود را از دست بدهند. شناخت نشانه‌ها به والدین و مربیان کمک می‌کند تا مسیر درست را انتخاب کنند و صبر کردن تا سن مدرسه همیشه راهکار مناسبی نیست.
نشانه‌های اختلال زبانی بر اساس سن
شیرخوارگی تا یک سالگی
- عدم تولید صداهای غان و غون تا حدود ۹ ماهگی
- عدم واکنش به نام خود یا صداهای محیطی
- عدم استفاده از حرکات اشاره مانند تکان دادن دست تا ۱۲ ماهگی
- نداشتن نخستین کلمات معنادار تا ۱۲ تا ۱۵ ماهگی
۱۲ تا ۲۴ ماهگی
- کاهش شدید واژگان و استفاده نکردن از اشاره
- درک نکردن دستورهای ساده مانند «بده» یا «بیا»
- نداشتن ترکیب دو کلمه تا ۲۴ ماهگی
- بیان کمتر از ۵۰ کلمه
۲ تا ۳ سالگی
- نداشتن جمله‌های دو یا سه کلمه‌ای
- دشواری در پیروی از دستورهای دو مرحله‌ای
- ناتوانی در نام بردن اشیای آشکار
- استفاده محدود از فعل‌ها و ضمایر
- ناشناخته بودن گفتار کودک برای دیگران
- بروز خشم و ناکامی شدید به دلیل ناتوانی در بیان نیازها
۳ تا ۴ سالگی
- تداوم خطاهای آوایی
- ناتوانی در پاسخ به پرسش‌های «چه»، «کجا» و «چرا»
- دشواری در بیان داستان کوتاه
- استفاده نکردن از حروف اضافه
- ناتوانی در دنبال کردن دستورهای سه مرحله‌ای
۴ تا ۵ سالگی
- دشواری در تعریف داستان منسجم
- واژه‌یابی ضعیف
- استفاده نادرست و پایدار از ساختارهای دستوری
- ناتوانی در درک شوخی‌های ساده
- طفره رفتن از گفتگو
- عدم درک دستورالعمل‌های پیچیده‌تر
سن مدرسه
- دشواری در خواندن، نوشتن و درک متن
- مشکل در خلاصه کردن مطلب و فهم اصطلاحات
- استدلال و سازمان‌دهی گفتار ضعیف
- بیان داستان بدون ترتیب منطقی
- مشکل در پیدا کردن واژه‌های مناسب
- درک نادرست منظور پنهان جملات
نشانه‌های اختلال در درک و بیان زبان
اختلال زبانی دریافتی ممکن است کمتر دیده شود و کودک ممکن است کم‌حرف یا ساکت به نظر برسد. نشانه‌هایی مانند دشواری در فهم دستورالعمل‌های ساده، نیاز به تکرار سؤال، پاسخ نامرتبط و ناتوانی در دنبال کردن داستان از جمله موارد مهم هستند. اختلال زبانی بیانی معمولاً زودتر توجه را جلب می‌کند و شامل واژگان محدود، جمله‌های کوتاه و ناقص، خطاهای دستوری و ناتوانی در بیان منظم تجربه‌ها است.
مواردی که نباید با اختلال زبانی اشتباه گرفته شوند
دوزبانگی یا چندزبانگی به تنهایی اختلال زبانی نیست و معمولاً با زمان و قرار گرفتن در معرض زبان‌ها بهبود می‌یابد. همچنین کم‌رویی، خجالتی بودن، اختلال شنوایی، کم‌توجهی، اختلال طیف اوتیسم و اختلالات گفتاری می‌توانند علائمی مشابه ایجاد کنند. بنابراین تشخیص باید توسط متخصص و با ارزیابی‌های دقیق انجام شود.
زمان مناسب مراجعه به گفتاردرمانگر
اگر کودک تا ۱۲ ماهگی غان و غون نمی‌کند، تا ۱۶ ماهگی کلمه معنادار نمی‌گوید، تا ۲۴ ماهگی کمتر از ۵۰ کلمه دارد یا ترکیب دو کلمه نمی‌سازد، تا ۳ سالگی جمله‌های کوتاه نمی‌سازد یا گفتارش برای دیگران قابل فهم نیست، بهتر است به گفتاردرمانگر مراجعه شود. همچنین مشکلات مداوم در درک دستورالعمل‌ها، واژه‌یابی، ساخت جمله، خواندن، نوشتن یا افت تحصیلی نیز نیازمند ارزیابی تخصصی است.
نقش والدین و مربیان در شناسایی نشانه‌ها
والدین بهترین ناظران تغییرات ظریف در گفتار و تعامل کودک هستند. ثبت مشاهدات روزمره و فیلم گرفتن از تعامل طبیعی کودک می‌تواند در ارزیابی کمک کند. مربیان مهدکودک و پیش‌دبستان نیز با مشاهده کودک در جمع همسالان نقش مهمی دارند و می‌توانند زمینه‌ساز ارجاع به موقع شوند.
روش‌های ارزیابی تخصصی
ارزیابی اختلال زبانی شامل بررسی تاریخچه رشد، آزمون شنوایی، مشاهده تعامل کودک، تحلیل نمونه گفتار، استفاده از آزمون‌های استاندارد و همکاری با سایر متخصصان است. تشخیص نهایی تنها پس از این مراحل و توسط متخصص انجام می‌شود و نباید تنها بر اساس مشاهده کوتاه یا مقایسه با دیگران صورت گیرد.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی تخصصی نیست. تصمیم‌گیری درباره نیاز به درمان باید با مشورت متخصص انجام شود.
منبع و مطالعه بیشتر: دلگرم
