در دنیای فانتزی، طراح شخصیت پیش از آنکه یک کلمه درباره قهرمانش بگوید، با خطوط چهره او حرف می‌زند. بینی، به دلیل جایگاهش در مرکز صورت، یکی از گویاترین ابزارهای این زبان است. شناخت شکل بینی در طراحی شخصیت فانتزی هم به هنرمندان کمک می‌کند و هم نشان می‌دهد چرا اغراقی که روی کاغذ جذاب است، در چهره واقعی همیشه زیبا نیست.
زبان بینی؛ هر شکل، یک شخصیت
طراحان کاراکتر از قرن‌ها پیش می‌دانستند که بیننده در کسری از ثانیه درباره یک چهره قضاوت می‌کند. در طراحی فانتزی، این قضاوت عمداً هدایت می‌شود. بینی باریک، بلند و صاف با نوکی ظریف، اغلب برای موجوداتی مثل الف‌ها یا جادوگران خردمند به کار می‌رود؛ شکلی که حس اشرافیت، ظرافت و فاصله از دنیای عادی را القا می‌کند.
در سوی دیگر، بینی پهن، کوتاه و محکم، با پشت بینی قوی، اغلب به کوتوله‌های معدن‌کار، جنگجوهای کوهستان یا شخصیت‌هایی داده می‌شود که قرار است زمینی، مقاوم و قابل‌اعتماد باشند. بینی قوزدار و نوک تیز رو به پایین، در بسیاری از سنت‌های تصویری به شخصیت‌های مرموز یا شرور نسبت داده شده و بینی کوچک و سربالا، به شخصیت‌های جوان، شوخ یا معصوم.
البته طراحان امروز آگاهانه‌تر با این کلیشه‌ها برخورد می‌کنند. یک شرور با چهره‌ای کاملاً معمولی یا یک قهرمان با بینی شکسته و نامتقارن، گاهی تأثیرگذارتر از الگوهای قدیمی است؛ چون انتظار بیننده را می‌شکند.
نیم‌رخ؛ میراثی از سکه‌ها تا نقاشی رنسانس
اهمیت بینی در هنر، بیشتر از هر جا در نیم‌رخ دیده می‌شود. در نمای نیم‌رخ، خط پیشانی، پشت بینی، لب‌ها و چانه یک منحنی پیوسته می‌سازند که کمتر از هر نمای دیگری می‌توان آن را پنهان کرد. موزه متروپولیتن نیویورک در مقاله‌ای درباره چهره‌نگاری در اروپای رنسانس و باروک یادآوری می‌کند که نمای نیم‌رخ که در سکه‌های باستانی رایج بود، در قرن پانزدهم بارها در نقاشی به کار رفت؛ از جمله در تصویر زنی کنار پنجره اثر فرا فیلیپو لیپی، نقاش ایتالیایی.
چهره‌نگاران آن دوره می‌دانستند که نیم‌رخ، شخصیت و جایگاه فرد را با قاطعیت نشان می‌دهد. همین منطق امروز هم در طراحی کاراکتر به کار می‌رود. بسیاری از طراحان پیش از رنگ‌آمیزی، فقط سیلوئت نیم‌رخ شخصیت را می‌کشند؛ اگر شخصیت در همین سایه سیاه قابل تشخیص باشد، طراحی موفق است. و در این سیلوئت، بینی پررنگ‌ترین امضاست.
اغراق؛ ابزاری که روی کاغذ کار می‌کند
اغراق قلب طراحی فانتزی است. طراح با بزرگ‌تر، کوچک‌تر، تیزتر یا پهن‌تر کردن بینی، پیام شخصیت را واضح‌تر می‌کند. شخصیتی که باید از دور در یک قاب شلوغ دیده شود، به خطوط ساده و اغراق‌شده نیاز دارد. در کاریکاتور هم دقیقاً همین ویژگی بارز چهره است که بزرگ می‌شود تا شباهت پیدا شود.
برای طراحان تازه‌کار، یک تمرین ساده مفید است: یک چهره خیالی را سه بار با همان چشم، لب و چانه بکشید و فقط بینی را عوض کنید؛ یک بار باریک و بلند، یک بار پهن و کوتاه و یک بار قوزدار. خواهید دید که هر نسخه، داستان متفاوتی درباره همان شخصیت تعریف می‌کند. این تمرین نشان می‌دهد بینی، برخلاف تصور، فقط یک جزء کوچک صورت نیست؛ تعادل کل چهره را تعیین می‌کند. توجه به جهت نور هم کمک می‌کند؛ سایه زیر نوک بینی و روی کناره‌های آن، حجم را بدون نیاز به خطوط اضافه نشان می‌دهد.
اما اغراق در کاغذ و صفحه نمایش، با منطق دنیای واقعی فرق دارد. شخصیت فانتزی نفس نمی‌کشد، پیر نمی‌شود و صورتش در طول سال‌ها تغییر نمی‌کند. او برای یک داستان یا یک قاب طراحی شده، نه برای یک عمر زندگی. همین تفاوت، درسی مهم برای کسانی دارد که می‌خواهند چهره واقعی خود را به شکل یک الگوی خیالی درآورند.
از کاغذ تا چهره واقعی؛ مرز اغراق کجاست؟
در سال‌های گذشته، اصطلاح «بینی فانتزی» در جراحی زیبایی هم رایج شده است؛ بینی بسیار کوچک، باریک و سربالا که شباهت زیادی به بینی‌های اغراق‌شده شخصیت‌های تصویری دارد. این مدل روی برخی صورت‌ها جذاب است، اما واقعیت بدن انسان محدودیت‌هایی دارد که طراح کاراکتر با آن‌ها روبه‌رو نیست.
بینی واقعی باید هوا را عبور دهد، با پوست و غضروف زنده ساخته شود و با گذر سال‌ها و تغییرات آرام صورت، هماهنگ بماند. کوچک کردن بیش از اندازه ساختار، ممکن است به مرور تنفس را سخت‌تر کند یا شکل بینی را با گذر زمان تغییر دهد. برای آشنایی با تفاوت بینی‌های طبیعی و استخوانی و اینکه هر ساختار چه محدودیتی برای تغییر دارد، این مقایسه خواندنی است.
هنرمندان چهره‌نگار کلاسیک هم همین را می‌دانستند. آن‌ها چهره را تا حدی آرمانی می‌کردند، اما شباهت و طبیعی بودن را قربانی نمی‌کردند؛ چون پرتره باید همان آدم واقعی را نشان می‌داد. برای کسانی که درباره پیامدهای درازمدت مدل‌های اغراق‌شده بینی کنجکاوند، توضیحات دکتر احسان شفیعی درباره عوارض درازمدت این مدل، نگاه علمی‌تری در کنار نگاه هنری می‌دهد.
جمع‌بندی
در طراحی شخصیت‌های فانتزی، بینی زبانی بی‌کلام است که نژاد خیالی، خلق‌وخو و نقش یک شخصیت را در یک نگاه منتقل می‌کند و نیم‌رخ، از سکه‌های باستان تا نقاشی رنسانس، صحنه اصلی این زبان بوده است. اما اغراقی که روی کاغذ شخصیت را زنده می‌کند، در چهره واقعی باید با تنفس، ساختار زنده و گذر زمان هماهنگ باشد. برای تصمیم درباره درمان، معاینه حضوری لازم است.
